Conditio sine qua non: betekenis en CSQN-verband

Bijgewerkt op 14 september 2026 | Door dhr. E. Gormez, NIVRE Register-Expert

Conditio sine qua non betekent een noodzakelijke voorwaarde: zonder die voorwaarde zou het gevolg niet zijn ontstaan. Bij letselschade gebruiken juristen het CSQN-verband om te onderzoeken of de schade ook zonder het ongeval of de fout zou zijn ontstaan. Het is een toets voor oorzakelijk verband, niet meteen een oordeel over wie moet betalen of hoeveel.

Wat houdt conditio sine qua non in?

Je komt ook de spelling condicio sine qua non tegen. In deze juridische context gaat het om dezelfde vraag: wat zou er zijn gebeurd als we de gebeurtenis waarop de aansprakelijkheid berust, wegdenken? Is de betreffende schade dan uitgebleven, dan wijst dat op een noodzakelijk oorzakelijk verband. De feiten waarop deze vergelijking berust, moeten wel worden onderbouwd.

De CSQN-test bij letselschade

1. Benoem de concrete gebeurtenis: bijvoorbeeld een aanrijding of het achterwege laten van een vereiste veiligheidsmaatregel.
2. Benoem de schade waarvan je het verband onderzoekt: bijvoorbeeld extra hulp of verlies van inkomsten.
3. Vergelijk de werkelijke situatie met de onderbouwde verwachting zonder die gebeurtenis.
4. Onderzoek andere verklaringen en onzekerheden. Een tijdsvolgorde is niet vanzelf een oorzakelijk verband.

Een uitlegvoorbeeld: na een aanrijding heb je door armletsel hulp nodig bij boodschappen. Als je deze boodschappen zonder aanrijding zelf zou hebben gedaan, ondersteunt dat het verband tussen het ongeval en de extra hulpbehoefte. Of de aanrijding het letsel heeft veroorzaakt en welke hulp voor vergoeding in aanmerking komt, moet nog afzonderlijk worden beoordeeld.

Betekenis buiten het recht

In gewoon taalgebruik is een sine qua non een onmisbare voorwaarde. Dat zegt nog niet dat die voorwaarde op zichzelf voldoende is. Een noodzakelijke stap kan samengaan met andere voorwaarden. Op deze pagina bespreken we de civielrechtelijke toepassing bij letselschade, niet de afzonderlijke regels van het strafrecht.

Ons team staat voor jou klaar

mw. mr. S. Gholamalian

dhr. E. Gormez

mw. mr. H.A. de Jongh

Bekijk ons team

Waarom moet je het CSQN-verband aantonen?

De aangesproken partij hoeft niet zonder meer schade te vergoeden die ook zonder de betreffende gebeurtenis zou zijn ontstaan. Daarom onderzoeken we bijvoorbeeld welke inkomsten je naar verwachting zonder ongeval zou hebben gehad. Dat is iets anders dan alleen vaststellen hoeveel je vóór het ongeval verdiende.

Eerdere klachten en toekomstige ontwikkelingen kunnen bij die vergelijking relevant zijn. Ze mogen niet zomaar worden ingevuld. In een arrest uit 2015 over toekomstige arbeidsuitval vond de Hoge Raad de aanname dat iemand later toch zou uitvallen onvoldoende gemotiveerd. Dat een vergelijkbare reactie op andere gebeurtenissen niet uitgesloten was, was daarvoor niet genoeg.

CSQN-verband is niet hetzelfde als aansprakelijkheid

Ook wanneer een gebeurtenis schade heeft veroorzaakt, moet er een juridische grond bestaan om een ander daarvoor aan te spreken. Een ongeval bewijst op zichzelf geen onrechtmatig handelen of andere aansprakelijkheidsgrond. Lees voor de bredere beoordeling de uitleg over causaal verband bij letselschade.

Redelijke toerekening is een volgende vraag

Het CSQN-verband vraagt of de schade zonder de gebeurtenis ook zou zijn ontstaan. Artikel 6:98 BW gaat over welke schade juridisch aan de aansprakelijke partij wordt toegerekend. Daarbij tellen onder meer de aard van de aansprakelijkheid en de schade mee. Het ontbreken van CSQN betekent dus niet simpelweg dat de schade ‘te ver weg’ ligt; dat haalt twee verschillende vragen door elkaar.

Wat als er meerdere mogelijke oorzaken zijn?

De wegdenktoets lost niet ieder causaliteitsprobleem op. Voor sommige situaties kent het recht bijzondere regels. Artikel 6:99 BW ziet bijvoorbeeld op schade die door ten minste één van meerdere gebeurtenissen is ontstaan, terwijl voor iedere gebeurtenis een andere persoon aansprakelijk is. Onder de wettelijke voorwaarden rust dan op ieder de vergoedingsplicht, tenzij die persoon bewijst dat diens gebeurtenis de schade niet veroorzaakte.

Dat is geen algemene regel dat alle denkbare veroorzakers moeten betalen. Ook de omkeringsregel heeft eigen voorwaarden. Het ontbreken van eenvoudig direct bewijs is daarom aanleiding om de bewijspositie te onderzoeken, niet om onmiddellijk succes of afwijzing te voorspellen.

Wat zeggen klanten over ons

4,9uit 595 Google reviews

Ik wil mevrouw Amber graag bedanken voor alles wat ze voor mij heeft gedaan. Vanaf het begin voelde het contact prettig en vertrouwd. Ze heeft me op een fijne, persoonlijke manier geholpen en nam de tijd om alles goed uit te leggen. Ik waardeer haar betrokkenheid, geduld en vriendelijke manier van werken enorm. Het is fijn om iemand te treffen die echt met je meedenkt en ervoor zorgt dat je met een goed gevoel het hele traject doorloopt. Amber, ontzettend bedankt voor je hulp en inzet! Ik ben je er dankbaar voor en kan je van harte aanbevelen aan iedereen die op zoek is naar goede en persoonlijke begeleiding.

E. KRotterdam · 26 oktober 2026

Heel goed gehandeld en snel, heel blij mee

DelsheerRotterdam · 21 oktober 2026

ik ben zeer positief over de service, wij ( ik en mijn vriendin zijn geholpen door dhr. A. Khan. in april hadden wij een kettingbotsing met letsel. doordat mijn verzekering niks kon doen heb ik RN Letselschade ingeschakeld. Het eerste contact was al snel. waarna enkele andere contact momenten waren om de situaties te bespreken en te zien wat ze voor ons konden doen ook mbt letselschade vergoeding etc, begin oktober is het gelukkig allemaal rond. het heeft soms lang moeten duren maar dit komt omdat het in mijn dossier niet helemaal meezat. maar na lang wachten hebben en ik mijn vriendin los een mooie vergoeding mogen ontvangen door de inzat van dhr. A. Khan. Super blij dat ik deze keuze gemaakt heb en raad het iedereen aan. alleen had mij dit nooit gelukt en zag ik geen ene cent. Bedankt! en hopelijk niet tot de volgende keer.. haha

Daan StubbeRotterdam · 12 oktober 2026

Erg tevreden over RN Letselschade. Ik ben goed geholpen en werd duidelijk op de hoogte gehouden tijdens het hele proces. Vooral bedankt aan Sogand Gholamalian voor de fijne en professionele begeleiding. Alles is netjes afgehandeld en ik ben erg tevreden met het resultaat. Zeker een aanrader!

riyad dananeRotterdam · 7 oktober 2026

Na mijn auto-ongeluk heeft de heer A. Kahn van RN Letselschade mij ontzettend goed geholpen. Hij heeft me vanaf het begin meegenomen in elke stap van het proces, wat erg veel rust gaf. Er werd regelmatig contact met mij opgenomen voor updates en om te vragen hoe het ging. Mede dankzij de professionele en persoonlijke aanpak is de zaak met een heel mooi resultaat afgerond en gesloten. Ik ben enorm dankbaar voor zijn hulp en kan RN Letselschade aan iedereen aanraden!

Romee PellegromRotterdam · 7 oktober 2026

Ik ben geholpen door Mw. S. Gholamalian. Zij verstaat haar vak en zij houdt een goede correspondentie met de klant. Zij komt voor jou op en haalt er uit wat erin zit.

Alex RodriguezRotterdam · 28 september 2026

Uitstekende en professionele begeleiding door RN Letselschade Ik ben uitstekend geholpen door mw. mr. F. Goujili en later door mw. Mr. H. A. de Jongh. na mijn ongeval met Letselschade. Vanaf het eerste moment viel haar professionele instelling op; ze weten precies waar ze het over hebben en pakt de de zaak heel kundig op. Wat ik vooral erg prettig vond, is dat ik regelmatig op de hoogte werd gehouden van de voortgang en dat ze echt alles op alles heeft gezet om tot een mooi en goed eindresultaat te komen. Je hoeft er zelf niet achteraan te zitten, want de communicatie is helder en stipt. Deze fijne, betrokken en zorgvuldige aanpak geeft ontzettend veel rust in een toch al lastige periode na zo'n ongeval. Ik raad RN Letselschade en de dames F. Goujili en H. A. De Jongh dan ook van harte aan!

Jan van GinnekenRotterdam · 20 september 2026

Super vriendelijk personeel ,behulpzaam, Empatisch en accuraat Vragen worden snel en duidelijk uitgelegd. Goede bemiddeling tussen beide partijen Neemt veel stress en ongemakken uit handen! We zijn jullie erg dankbaar voor de goede zorgen en afhandeling. Met vriendelijke groet. Dhr C.van prooijen

Monique LintRotterdam · 15 september 2026

Ik ben ontzettend goed geholpen door Sogand Gholamalian tijdens mijn letselschadezaak. Ze heeft mij vanaf het begin goed begeleid, ondersteund en altijd duidelijk geïnformeerd over de voortgang. Ik voelde me serieus genomen en kon altijd met mijn vragen bij haar terecht. Heel erg bedankt voor de goede hulp en inzet! Zeker een aanrader.

D ASRotterdam · 4 september 2026

‹›

Neem contact op

Hoe RN de causaliteitsvraag onderzoekt

We verzamelen de beschikbare feiten over het incident, de klachten en de schade. Met relevante medische informatie en zo nodig deskundige inbreng vergelijken we de situatie met en zonder de gebeurtenis. Volgens de hoofdregel van artikel 150 Rv moet degene die zich op rechtsgevolgen beroept de bijbehorende feiten bewijzen, behoudens uitzonderingen.

RN beoordeelt welke feiten worden betwist, welke stukken ontbreken en of een bijzondere regel relevant is. Als overleg niet tot een oplossing leidt, bespreken we een passende procesroute en eventuele inschakeling van een advocaat. Niet iedere zaak vraagt hetzelfde onderzoek of dezelfde procedure.

Veelgestelde vragen over het CSQN-verband

Wat gebeurt er als geen conditio-sine-qua-non-verband kan worden aangetoond?

Als het vereiste verband niet vaststaat en geen toepasselijke bijzondere regel uitkomst biedt, kan de betreffende schade niet op die grond worden verhaald. Laat eerst onderzoeken of het om ontbrekende gegevens, een betwist bewijsstuk of werkelijk ontbrekend verband gaat. Dat zijn verschillende situaties.

Hoe kan ik het CSQN-verband aantonen in mijn letselschadezaak?

Met een samenhangende onderbouwing van de toedracht, klachten, beperkingen en schade. Denk aan verklaringen, relevante medische informatie, werkgegevens en kostenstukken. Welk bewijs voldoende is, hangt af van de concrete betwisting. Een eigen tijdlijn kan helpen, maar vervangt geen noodzakelijke medische beoordeling.

Wat is het verschil tussen CSQN en andere causale verbanden?

CSQN gaat over de noodzakelijke oorzaak. Juridische toerekening begrenst welke gevolgen voor rekening van de aansprakelijke partij komen. Medische causaliteit betreft de beoordeling van het verband vanuit medische kennis. Het verschil is dus niet simpelweg ‘direct’ tegenover ‘indirect’.

Is conditio sine qua non hetzelfde als condicio sine qua non?

Bij de bespreking van causaal verband worden beide schrijfwijzen gebruikt voor de noodzakelijke-voorwaardetoets. De afkorting is CSQN. Welke spelling in een brief staat, verandert de inhoud van die toets niet.

Twijfel je over het bewijs in jouw zaak? Laat je causaliteitsvraag door RN beoordelen. We bespreken de mogelijkheden, onzekerheden en kostenafspraken voordat je over verdere stappen beslist.

RN Letselschade
Oorspronkelijk gepubliceerd op 15 maart 2023